Хуш келибсиз, элчи жаноблари! Лекин…

bh.jpegБахтиёр Ҳамро, Махсус «Туронзамин» учун.

Кабиса йили булган, яъни 2008 йилнинг 29 феврал куни, АКШ хукуматининг Узбекистондаги Фавкулодда ва Мухтор элчиси Ричард Норланд жаноблари Жиззахга ташриф буюрди. Учрашув камина Бахтиёр Хамраев хонадонида булиб утди. Бу учрашувда УИХЖнинг Пахтакор туман булимии раиси Саида Курбонова ва Жиззах вилоят хокимининг биринчи уринбосари Кенжа Жураевлар хам иштрок этишди. Ушбу учрашув ташаббускори АКШ элчихонаси булди.

Аввало, элчи жанобларининг учрашувдан асосий максади, якинда Амнистия акти билан озод булган углим Ихтиёр Хамраев холидан хабар олиш, хамда Жиззах вилоятида актив фаолият курсатаётган, ушбу кунларда каттик тазйикларга учраётган хукук химоячиси, УИХЖнинг Пахтакор туман булимии раиси Саида Курбанова билан хам урашиш булди. Хонадонимизга ташриф буюришдан олдин элчи Р.Норланд Жиззах вилоят хокимлиги ва бошка куплаб учрашувлар утказди. Вилоят хокимининг биринчи уринбосари Кенжа Жураев элчи жанобларига хамрохлик килди.

Учрашувда, Р.Норланд жаноблари вилоятда камчилик колган хукук химоячиларининг хозирда олиб бораётган ишлари билан алохида танишди. Аввало, фурсатдан фойдаланиб, вилоят хокимининг биринчи уринбосари Кенжа Жураевга хукук химоячилари номидан куйидаги талабларни куйдим. Яъни, жиззахлик хукук химоячиларига булаётган тазйиклар давом этаётганлиги, айникса, кейинги вактларда Саида Курбановага булаётган тазйиклар узлуксиз булаётганлиги ва бу тазйиклар дархол тухтатилишини талаб килдим. Бундан ташкари, хукук химоячилари лидерлари билан вилоят хокими Муса Анарбоев уртасида учрашув ташкил этишни сурадим. Хоким уринбосари таклиф кабул килингани айтди.

Куйида элчи жанобларига жиззахлик хукук химочилари номидан бизни кийнаётган фикрлар, таклифлар ва талабларим билан танишасиз:

Европа Иттифоқи ва демократик Ғарбнинг Ўзбекистонга нисбатан кейинги вактларда бошлаган интеграция сиёсати, яъни изоляция қилишни маълум даражада қисқартириши амалда ўз самарасини бера бошлади. Яъни, Андижон фожеаларидан сунг қўлланилган санкцияларнинг бироз юмшатилиши интеграция механизмини ишлаб чиқиш учун имконият яратмоқда;

Албатта, Андижон қатлиомига нисбатан юмшоқ муносабат у ердаги қонли воқеалар, жиноятлар кечирилди дегани эмас. Фақат шуни таъкидлаш керакки, ҳозирги глобализация даврида изоляция қилиш, яккалаш йўли билан авторитар ҳукуматларга таъсир қилиш мушкул. Бу ўринда интеграция механизмини йўқотиб қўйиш, диктаторларни назоратсиз қолдириш мумкин. Сўнгги икки йил (Андижон фожеаларидан кейин) Ўзбекистон ҳаётида худди шундай ҳолатни келтириб чиқарди.

Ўзбекистон билан демократик Ғарб ва АҚШ ўртасидаги муносабатларни тиклаш бир жиҳатдан тўғри. Аммо бу жараёнда мутлақо инсон ҳуқуқлари борасидаги аҳволдан кўз юмиб бўлмайди. Шу боисдан ҳам яқин ойларда дипломатик муносабатлар қайта кўриб чиқилиши мобайнида пухта ва пишиқ стратегия ишлаб чиқиш лозим. Яъни, бу стратегия ҳам мулоқот учун имконият яратсин. Бахонада, бу стратегия Ўзбекистонда демократик оз булсада вазиятни яхшилашга хизмат қилсин;

Бизни каттик ташвишга солаётгани, хибсда сақланаётган мухолифатчи ва ҳуқуқ ҳимоячиларининг ҳар бири учун, ёки бир гурухи учун ЕИ ва АКШнинг алоҳида ёндашувлар умуман нотўғридир, чунки Ўзбекистон ҳукумати бир қўли билан кимнидир озод қилса, иккинчиси билан бошқасини (Юсуф Жума мисолида) қамокларга ташламокда;

Инсон ҳуқуқлари соҳасига келсак, вазиятга Ўзбекистон ҳукумати ўзи тан олган халқаро ҳуқуқий меъёрлар, ҳужжатлар асосида конкрет талаблар қўйишни лозим деб хисоблаймиз. Масалан, 2000 йилда Ўзбекистон ҳукумати Европада Хавфсизлик ва Ҳамкорлик Ташкилотининг (ОБСЕ) 1000 йиллик саммитида қабул қилинган инсон ҳуқуқлари ҳақидаги Резолюцияга қўшилган. Мазкур резолюцияда инсон ҳуқуқлари масаласи мамлакатларнинг ички ишлари эмаслиги таъкидланган. Худди шу каби таъсир механизмларидан фойдаланиш, дипломатия асносида шу хилдаги босимларни қўллаш тўғри деб хисоблаймиз;

Умуман, авторитар, айни пайтда мустаҳкам ҳокимиятлар учун дипломатик босим чораси энг самарали йўл. Ана шу йўлни мустаҳкамлашлари учун биринчи навбатда механизм бўлиши керак, яъни АҚШ ҳукумати Ўзбекистон билан муносабатларни тиклаши учун маълум маънода либерал ёндашувга бориши лозим. Изоляция қилиш ёки муайян маънода санкциялар орқали таъсир қилиш — механизмни бой бериш, бу билан қутбланаётган (глобилизация) дунёда Ўзбекистонни Хитой ва Россия қучоғига ташлашдир;

Биз, жиззахлик хукук химоячиларини, нафакат Узбекистон, Марказий Осиёдаги бошка давлатлар Россия, айникса Хитойнинг таъсир доирасига тушиб колаётганидан, бутун Марказий Осия давлатлари эса хом-ошё базасига айланиб колаётганидан, шу билан бирга бутун Дунё буйлаб глобилизация жараёни кетаётган даврда Узбекистон хукуматининг олиб бораётган сиёсатида йиллик, ун йиллик, уттиз йиллик стратегик планларининг йуклиги, айникса, думакратик бошкарув тизимни урнатилиши урнига мустакил булганимиздан бери давлатнинг бошкарув структураси факат куч салохиятига эга булган структура билан амалга оширалатгани, окибатда Узбек жамиятида хам маънавий, хам иктисодий ва сиёсий таназулга юз туганлиги биз хукук химоячиларини хамиша ташвишга солиб келмокда;

Мамлакатдаги энг муҳим масалалардан бири бу шубҳасиз шахснинг сиёсий ҳуқуқлари масаласидир. АҚШ ва демократик Ғарб мамлакат Ўзбекистон ҳукуматининг энг юқори лавозимли шахслари билан учрашувлар, давлат ташрифлари миқёсида ана шу масалани кўтариши лозим. Ҳеч бўлмаганда биргина сиёсий партияни, масалан, ҳозирги кунда муаайян ташкилотчилик қобилияти ва иқтидорига эга бўлган, Адлия вазирлиги талабларини бажарган “Бирлик” партиясини ва «ЭРК» партиясини хамда бошка ННТ ларни рўйхатга олишни Каримовнинг олдига кундаланг қўйиши керак. Юксак мартабали амалдорларнинг Каримов билан учрашувлари мобайнида шу масалаларни кўтаравериши керак. Ўшандагина демократия учун қандайдир туйнук, яъни коридор очилади. Мухолифатнинг ички муаммолари бу бошқа нарса, кейинчалик амалий ишлар давомида тузатилиб борилади;

Демократик вазиятни мустаҳкамлашга доир лойиҳалар ишлаб чиқиш, ташаббусларни қўллаб-қувватлаш ва ноҳукумат ташкилотларига хайрия маблағлари, кичик лойиҳаларни молиялаш сингари амалиёт механизмини такомиллаштириш керак. Давлат департаменти Ўзбекистондаги демократик лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш, ахборот воситаларини молиялашни тўхтатиш (Америка овози мисолида) сингари чораларни кўраётганини эшитяпмиз. Менимча, АКШ хукумати томонидан олиб бораётган бу сиёсат ўзини оқламайди. Кўринишдан ахборот воситалари ва ҳуқуқ ҳимоячи ташкилотларнинг таъсири камайгандек туюлса-да, аслида бундай эмас. Лойиҳалар албатта ўзини оқламоқда, лекин бу ҳукуматнинг кучли диктаторлик сиёсати соясида кўзга ташланмай турибди. Агар АҚШ ва Ғарбнинг қайсидир даражада Ўзбекистон билан мулоқоти сақланиб қолган бўлса, бунда албатта мамлакатдаги ҳуқуқ ҳимоячиларининг хизматлари бор. Шу боисдан АҚШ элчилиги кичик грантлар дастури амалиётини ҳозирги даражадан кам бўлмаган миқёсда давом эттириши лозим;

Юкорида келтириб утилганлардан келиб чикиб куйидаги масалалар буйича таклифларимиз ва мурожаатларимиз:

1. Камокда колаётган мухолифат вакилларини тезликда озод килиш масаласи Узбекистон хукуматига кундаланг куйиш(биринчи навбатда узбекнинг буюк шоири Юсуф Жума ва Мутабар Тожибоева масаласи.

2. Болалар хукуклари бузилиши буйича огрик масалани хукуматлар аро даражасига кутариш керак. Биз хукук химоячилари бу масалада куплаб мониторинглар олиб борганмиз. Хеч кимга сир эмас, нафакат Жиззах регионида, республиканинг бошка худудларида хам вояга етмаган болалар мехнатидан фойдаланмокда, эксплатация килинмокда.

3. Жиззах ва Сирдарё вилояти аграр регион. 90 фоиз ерлар шурлаб кетган. Бу ерда яшаётган ахоли хосилдорликнинг кескин тушиб кетганлиги туфайли жуда кашшок холга келган. Бу улкан муаммони Узбекистон хукумати узи хал кила олмайди. Факатгина улкан давлатлар, шу катори АКШнинг ёрдами туфайлигина бу маммо хал булиши мумкин халос.

4. Куплаб, керак булса минг-минглаб Узбекистон ёшларини АКШда билим олиш масласини юкори даражада мухокама килиш ва хал килиш. Бизга тушган маълумотларга караганда элчихонада АКШга виза олиш масаласи яхши йулга куйилган эмас.

Элчи Р.Норланд жаноблари юкорида келтирилган фикрлар, мурожаатлар буйича куйидагиларни баён этди.

Биринчи навбатда АКШ хукумати Узбекистоннинг ички ишларига аралаша олмаслигини айтиб утди. Элчининг ушбу фикрига этироз тарикасида куйидагини айтдим, яъни «…Ўзбекистон ҳукумати ўзи тан олган халқаро ҳуқуқий меъёрлар, ҳужжатлар асосида конкрет талаблар қўйишни лозим деб хисоблаймиз. Масалан, 2000 йилда Ўзбекистон ҳукумати Европада Хавфсизлик ва Ҳамкорлик Ташкилотининг (ОБСЕ) 1000 йиллик саммитида қабул қилинган инсон ҳуқуқлари ҳақидаги Резолюцияга қўшилган. Мазкур резолюцияда инсон ҳуқуқлари масаласи мамлакатларнинг ички ишлари эмаслиги таъкидланган».

Кейин элчи жаноблари, камокда колаётган хукук химоячилари ва журналистларни озод килиш масаласи буйича ишлар давом этаётганлигини алохида уктирди. АКШга бориш учун виза масаласи буйича муаммонинг асосий сабаби Узбекистондан кетаётган ёшлар АКШга бориб деярли хаммаси ватанига кайтмай АКШда колиб кетаётганлиги учун визалар чекланганлигини, агарда бораётган ёшлар Узбекистонга кайтиб келишига АКШ хукуматини ишонтира олсагина визалар берилишини айтди.

Кийноклар масаласида Президент Каримов билан учрашаганлигини ва бу учрашувда И.Каримов кийноклар булмаслигини такидлаганини, хатто кийноклар карши конунлар ишлаб чикарилишини айтганлигини элчи жаноблари билдирди. Хатто АКШ ва ривожланган демократик давлатлардаги камокхоналарда хам кийноклар учраб туришини айтди.

АКШнинг Узбекистондаги элчиси билан киска учрашув самимий очик сухбат ва фикрий тортишувлар асосида булиб утди.

Бахтиёр Хамро.

29 феврал 2008 йил.

Жиззах шахри «Заргарлик» махалласи.

Ответить

Вы должны авторизоваться для отправки комментария.